banner

Những rủi ro của hệ thống bảo hiểm hưu trí trong chính sách an sinh xã hội

Đối với chế độ hưu trí, các “hệ thống tài trợ tài chính” đều có thể gây ra những rủi ro đối với người thụ hưởng hoặc đối với hệ thống BHXH nói chung. Chấp nhận hay thay đổi chế độ hưu trí cần phải tính đến những rủi ro có thể xảy ra trong tương lai ở mức độ như thế nào để điều chỉnh phù hợp. Điều này chỉ có thể thực hiện được khi hệ thống BHXH có những bộ phận, có những chuyên gia phân tích chính sách, chuyên gia dự báo BHXH

Ảnh minh họa

          Khả năng rủi ro

          BHXH nói chung và bảo hiểm hưu trí nói riêng là một trụ cột quan trọng của hệ thống an sinh xã hội (ASXH) quốc gia. Bảo hiểm hưu trí có độ bao phủ lớn cả về đối tượng tham gia cũng như quy mô tài chính (đóng góp lớn và chi trả cũng lớn). Trong khi đó, tính bền vững của hệ thống BHXH nói chung và bảo hiểm hưu trí nói riêng phụ thuộc nhiều vào các phương thức và cơ chế tài chính bảo hiểm. Đối với bất kỳ hệ thống bảo hiểm nào cũng có thể gặp những rủi ro do các nguyên nhân khác nhau. Có loại rủi ro mang tính kỹ thuật, có loại rủi ro mang tính thể chế và có loại rủi ro thuần tuý về tài chính. Tuy nhiên, với bất kỳ rủi ro nào thì người lao động, người sử dụng lao động, nhà nước và xã hội nói chung, đều bị ảnh hưởng ở các mức độ khác nhau. Trong bài viết này chỉ tập trung phân tích những rủi ro mang tính kỹ thuật và rủi ro về tài chính BHXH.

          Trong hệ thống BHXH với mức hưởng xác định (thường được tính bằng tỷ lệ % của tiền lương làm căn cứ đóng BHXH trước khi nghỉ hưu), chế độ hưu trí được thiết lập trên cơ sở xem xét đến thu nhập của người lao động khi nghỉ hưu trong tương lai và với mức đóng xác định, chế độ hưu trí chủ yếu dựa trên tích luỹ của người lao động trong cả quá trình làm việc. Trợ cấp hưu trí được tính toán trên cơ sở đóng góp của người lao động và lãi suất trong quá trình đầu tư tăng trưởng quỹ BHXH. Trong hệ thống BHXH, với mức đóng và hưởng xác định này, nguyên tắc chia sẻ rủi ro là một trong những nguyên tắc cơ bản nhất và được nhà nước điều tiết. Hệ thống BHXH thực hiện theo phương thức này, khi mới hoạt động sẽ rất tốt, vì thường thì số người đóng góp BHXH luôn nhiều hơn nhiều so với số người hưởng hưu trí. Tuy nhiên, do quá trình già hóa dân số và mức độ “bão hòa” số người tham gia BHXH, khi người nghỉ hưu tăng lên, người tham gia BHXH tăng chậm lại hoặc không tăng nữa, thì mức độ rủi ro của quỹ bảo hiểm hưu trí sẽ xuất hiện và có nguy cơ tăng lên. Các khoản đóng góp của người tham gia BHXH hiện tại đến một thời điểm (hoặc giai đoạn) nào đó sẽ không đủ để chi trả các trợ cấp hưu trí. Bên cạnh đó, ở tất cả các hệ thống BHXH trên thế giới, với các phương thức nêu trên đều có thể gặp những rủi ro của thị trường lao động (do việc tăng hoặc giảm tuổi lao động và các chính sách điều tiết thị trường lao động khác) và rủi ro của thị trường vốn (khi tham gia đầu tư tăng trưởng quỹ BHXH, không làm gia tăng giá trị của nguồn vốn do vấn đề lạm phát hoặc lĩnh vực đầu tư).

Sự chuyển dịch đóng góp

Trong chế độ hưu trí, việc hưởng BHXH của người nghỉ hưu phụ thuộc chủ yếu vào quá trình đóng góp trong suốt cuộc đời lao động của họ. Tuy nhiên, về bản chất tài chính thì đó là sự chuyển dịch việc đóng góp của các thế hệ người đang làm việc sang cho thế hệ người nghỉ hưu tại thời điểm đóng góp với hy vọng chắc chắn rằng thế hệ lao động sau đó sẽ đóng góp khi thế hệ người lao động hiện tại sẽ nghỉ hưu trong tương lai. Còn đối với người nghỉ hưu hiện tại, cũng theo nguyên lý dịch chuyển tài chính, trong thời kỳ làm việc họ đã đóng góp và những người nghỉ hưu thế hệ trước đó được hưởng từ những đóng góp của họ thông qua quỹ bảo hiểm hưu trí. Đó là sự kế tiếp liên tục chu kỳ đóng - hưởng của các thế hệ người lao động khi tham gia BHXH.

Những rủi ro trong chế độ hưu trí

Rủi ro trước khi nghỉ hưu: Rủi ro tích lũy là rủi ro khi người lao động đóng BHXH nhưng không đủ bù cho các khoản chi BHXH khi họ nghỉ hưu. Rủi ro tích lũy này có thể gặp phải khi:

- Trong thời gian làm việc, tiền lương đóng BHXH của người lao động thấp, cho dù tỷ lệ đóng cao hoặc không thay đổi hoặc trong quá trình làm việc có những giai đoạn đứt quãng vì những lý do khác nhau nên người lao động không đóng được BHXH.

- Tình hình đầu tư của quỹ BHXH không được như mong muốn, không như dự tính ban đầu vì những lý do khách quan (khủng hoảng tài chính, dịch bệnh… như đại dịch covid-19 hiện nay) hoặc lý do chủ quan (quản lý quỹ yếu kém).

Rủi ro do đóng góp: Trong nền kinh tế thị trường, trong suốt quá trình lao động, người lao động có thể làm việc ở những nơi có thu nhập cao, có thể làm việc ở nơi có thu nhập thấp hoặc có giai đoạn không có thu nhập khi bị thất nghiệp; cũng có thể làm việc ở nơi phải đóng BHXH bắt buộc (khu vực kinh tế chính thức) hoặc không phải tham gia BHXH bắt buộc (khu vực kinh tế phi chính thức). Trong những trường hợp như vậy, mức độ tích lũy BHXH của người lao động bị giảm đi, không như dự tính mong muốn và đây là rủi ro đối với người lao động, ảnh hưởng đến mức hưởng tương lai của họ. Ngoài ra, rủi ro khi đóng góp BHXH cũng có thể xảy ra khi người lao động hoặc người sử dụng lao động do không ý thức được đầy đủ nghĩa vụ và trách nhiệm đóng góp BHXH, đã trốn đóng, nợ đóng BHXH. Điều này ảnh hưởng đến tính liên tục của quá trình đóng BHXH của người lao động. Một rủi ro đóng góp khác cũng có thể xảy ra khi người lao động và người sử dụng lao động cùng nhau thỏa thuận đóng BHXH theo mức lương thấp hơn mức lương thực tế mà người lao động thực nhận (về bản chất là sự gian lận, vi phạm pháp luật BHXH). Vào thời điểm đóng góp hiện tại, người lao động có thể được lợi vì thu nhập bị giảm ít, nhưng sẽ là rủi ro đáng kể đối với mức lương hưu của họ trong tương lai. Để hạn chế những rủi ro có thể xảy ra đối với việc đóng góp BHXH, cần phải hoàn thiện hệ thống pháp luật BHXH và có các chế tài để buộc người lao động, người sử dụng lao động phải thực hiện nghiêm túc nghĩa vụ và trách nhiệm đóng BHXH.

Rủi ro do đầu tư: Đối với hệ thống BHXH thực hiện theo mức đóng xác định, việc đầu tư tăng trưởng quỹ BHXH để đảm bảo các chi trả cho những người thụ hưởng trong tương lai được tất cả các hệ thống BHXH tổ chức thực hiện. Tuy nhiên, như các hoạt động đầu tư khác, đầu tư quỹ BHXH cũng có thể gặp những rủi ro. Hơn nữa đối với BHXH, việc đầu tư nếu xét theo quá trình đóng BHXH của người lao động là khoản đầu tư khá dài (người lao động có thể đóng BHXH dài tới 40 năm, vì vậy, về nguyên tắc, số tiền đầu tư của họ cũng kéo dài tới 40 năm). Không có cơ chế nào có thể đảm bảo rằng trong thời gian dài như vậy, số tiền đầu tư của người lao động không bị “trục trặc”. Xét về mặt giá trị, khi nghỉ hưu giá trị tích lũy của người lao động có thể bị giảm đi, nếu như đầu tư quỹ BHXH không tốt, chưa kể đến giá trị tiền tệ thay đổi do ảnh hưởng chung của nền kinh tế. Lựa chọn các danh mục đầu tư của quỹ BHXH;  ưu tiên các dự án phát triển cơ sở hạ tầng và những dự án có giá trị gia tăng cao là một trong những giải pháp quan trọng để giảm thiểu rủi ro cho đầu tư của quỹ BHXH.

Đối với người nghỉ hưu, số tiền hưu trí của họ cũng có thể gặp những rủi ro

Rủi ro do chi trả hàng năm: Nếu xét cho một người, quá trình đóng góp, về lý thuyết, phải đảm bảo cho quá trình hưởng. Khi đó người nghỉ hưu được hưởng tiền lương hưu cho đến khi chết tương đương với số tiền mà họ đóng góp trong suốt quá trình lao động cộng với khoản sinh lời do đầu tư tăng trưởng quỹ BHXH. Tuy nhiên, có những người, số thời gian hưởng dài hơn tính toán, nên quá trình đóng không cân đối được cho quá trình hưởng của họ (hưởng nhiều hơn đóng). Như vậy, đây có thể coi là sự rủi ro trong quá trình chi trả BHXH (đối với cơ quan BHXH). Cũng có trường hợp, người nghỉ hưu chưa được hưởng hết số tiền đáng lẽ họ được hưởng mà đã bị chết thì đây cũng được coi là rủi ro bảo hiểm (đối với người thụ hưởng).

Rủi ro do điều chỉnh hưu trí: Một rủi ro đối với tất cả người nghỉ hưu, đó là khi có sự biến động về lạm phát và chỉ số giá tiêu dùng thay đổi buộc phải điều chỉnh các mức lương hưu để đảm bảo cuộc sống của người nghỉ hưu. Đối với những hệ thống bảo hiểm thu đến đâu chi đến đấy với mức hưởng xác định trước, mức lương hưu có thể được  điều chỉnh một cách tự động hoặc điều chỉnh bất thường tùy theo thực tế của lạm phát. Tuy nhiên, trên thực tế, việc điều chỉnh lương hưu thường không tương thích với sự thay đổi của chỉ số giá tiêu dùng và lạm phát. Chẳng hạn, chỉ số giá tiêu dùng tăng lên 10%, nhưng lương hưu chỉ được tăng lên 7 hoặc 8%. Đây là rủi ro đối với người nghỉ hưu, tiền lương hưu thực tế của họ sẽ bị giảm đi, trong khi giá cả hàng hóa tiêu dùng tăng lên, ảnh hưởng đển cuộc sống thường nhật của họ.

Rủi ro do điều chỉnh tài chính vĩ mô: Điều chỉnh tài chính vĩ mô có thể là sự điều chỉnh mức độ đóng và hưởng; điều chỉnh danh mục đầu tư và lãi suất đầu tư của quỹ BHXH... Trên thực tế không phải sự điều chỉnh nào cũng thành công và điều này tạo ra rủi ro đối với quỹ BHXH. Theo các nhà phân tích tài chính và các chuyên gia tài chính BHXH, sự điều chỉnh tài chính vĩ mô cần phải trên cơ sở xác lập được những chuẩn mực nguồn “đầu vào” của quỹ tài chính BHXH và khả năng tích tụ, tăng trưởng của quỹ BHXH để có sự điều chỉnh phù hợp.

Rủi ro do Chính phủ: Lựa chọn hệ thống BHXH với các mô hình tài chính nào là do Chính phủ định ra. Chính phủ có thể cho phép hoặc không cho phép tư nhân có thể thực hiện bảo hiểm hưu trí và có thể cho phép hoặc không cho phép tư nhân tham gia quản lý hệ thống BHXH. Chính phủ cũng có thể có những quy định “phi quy luật” về tài chính BHXH. Ví dụ, Chính phủ có thể chỉ quy định “mức” đóng góp sàn và mức hưởng “sàn”; có thể quy định cho quỹ BHXH đầu tư vào lĩnh vực này hoặc lĩnh vực khác; Chính phủ có thể cho phép hình thành quỹ BHXH hoặc thực hiện BHXH thông qua thuế,... Mọi quyết định đó của Chính phủ không phải khi nào cũng hợp lý, cũng đúng và do đó, tạo ra rủi ro cho hệ thống BHXH nói chung và rủi ro cho chế độ hưu trí nói riêng. Trong một số trường hợp Chính phủ có thể có những hỗ trợ khi có những biến cố ngoài dự tính.

Tóm lại, đối với chế độ hưu trí, các “hệ thống tài trợ tài chính” đều có thể gây ra những rủi ro đối với người thụ hưởng hoặc đối với hệ thống BHXH nói chung. Chấp nhận hay thay đổi chế độ hưu trí cần phải tính đến những rủi ro có thể xảy ra trong tương lai ở mức độ như thế nào để điều chỉnh phù hợp. Điều này chỉ có thể thực hiện được khi hệ thống BHXH có những bộ phận, có những chuyên gia phân tích chính sách, chuyên gia dự báo BHXH./.

Tác giả (nguồn): PGS.TS. MạcVănTiến
Cập nhật lúc: 03/11/2021, 15:57